Mińszczyzna początku XX wieku

Aktywność patriotyczno–społeczna kobiet Polek na dalszych kresach

Prof. dr hab. Zdzisław J. Winnicki

Uwagi wprowadzające.

Postawy kobiet, Polek Mińszczyzny realizowały się odpowiednio do możliwości politycznych w ówczesnym Kraju Północno – Zachodnim cesarstwa. Czas tamten miał swoje etapy zdawało się wyłącznie postępowe dla Sprawy. Dzieło trwało aż do Zagłady Kresów. Pozostała pamięć i … inna w wymiarze współczesna praca społeczna Polek, jaką kontynuują współcześnie dzielne działaczki Związku Polaków na Białorusi.

  1. Epoka postyczniowa

Powstanie Styczniowe na Litwie (traktowane w współczesnym piśmiennictwie białoruskim jako klasowe, narodowo – ludowe Paustańnie Kostusia Kalinouskaha) jako część kolejnego wielkiego polskiego Powstania Narodowego ma swoje udokumentowanie w postaci monografii naukowych ale także (choć tutaj stosunkowo nielicznych) wspomnień, pamiętników i odesłań w literaturze. Opisane są działania militarne oraz represje popowstaniowe, które dotknęły w niespotykanej dotąd skali przede wszystkim kresowe ziemiaństwo zaangażowane w wspieranie Insurekcji. Kobiety w epoce popowstaniowej często pozostawione same sobie po wywózkach mężów i synów dbały o wychowanie młodszego pokolenia i starały się zapewnić zachowanie majątku jaki pozostał. Oddały Sprawie mężów i synów, oddały biżuterię. Teraz, nosiły stroje żałoby narodowej i przekazywały tradycje wolności dzieciom i wnukom. Przykładem (jednym z niezliczonych) była Maria z Biellewiczów Piłsudska, której patriotyczny wpływ na rodzinę i otoczenie Józef utrwalił w swych wspomnieniach. Każda wieczorna rodzinna modlitwa kończyła się wezwaniem : Będzie Polska w imię Pana ! To była postawa powszechna. Także na Ziemiach Białoruskich.

  1. Czas po – tolerancyjny,

po roku 1905 – tym aktywne społecznie kobiety Mińszczyzny wykorzystały głównie dla pracy organicznej jaka była działalność charytatywna i oświatowa. Działania te były nielegalne lecz niezwykle rozpowszechnione. Oparciem był polski dwór i polski zaścianek. W Mińsku, filantropia zaangażowanych dam i ich otoczenia. Wzmiankujemy o tym w niniejszym szkicu.

  1. Epizod wolnościowy po – lutowy

jaki nastąpił po upadku caratu w roku 1917 zaowocował jawnym i ogromnym w skali zasięgiem działalności z okresu poprzedzającego. Powstały dziesiątki szkół, ochronek, przytułków. Gdy nadciągnęły masy uchodźców z Królestwa Polskiego po roku 1915 opieką i oświatą znów w znaczącej mierze zajęły się tutejsze Społeczniczki, patriotki. Z czasem zajęły się opieką i oświatą żołnierzy I Korpusu Polskiego. Trwało to do roku 1919 – 1920. Straciły wszystko : majątki, mieszkania, instytucje, placówki a często życie swoich krewnych lub własne. Te, które przetrwały w większości ewakuowały się do II Rzeczypospolitej by i tam na miarę swych sił i możliwości służyć ludowi. Niektóre zwłaszcza nieszlacheckiego pochodzenia pozostały w Mińsku i o ile nie zaginęły na bolszewickim szlaku zagłady znów, tym razem po roku 1941 włączyły się do odradzania Wiary, wzajemnej pomocy a niektóre do wspierania struktur polskiego podziemia zbrojnego. Wymowne i przejmujące dowody na to ukazał w swych książkach Cezary Chlebowski[1] zaś dokument – pamiętnik ostatniego „polskiego Mińska” pozostawiła wspaniała Grażyna Lipińska[2] – Mińszczanka z wyboru serca.

  1. Zagłada Kresów

nastąpiła dwuetapowo: pierwszy raz, po roku 1921 gdy traktat ryski przyznając Mińszczyznę sowietom gwarantował wprawdzie swobody kulturalne i wyznaniowe. Nie miało to praktycznego znaczenia. Etap ten zakończył się polskim Holokaustem w wyniku dwu operacji polskich w BSSR w latach 1937 i 1938[3]. Etapem drugim była sowiecka agresja na Polskę we wrześniu 1939 roku z wszystkimi jej znanymi skutkami.

  1. Sygnalizacja współczesności,

dzisiaj to praca społeczniczek z Związku Polaków na Białorusi. Znów przede wszystkim oświatowa i samopomocowa. Także w Mińsku. Im, kolejnym (ostatnim ?) w sztafecie Polek – społeczniczek dedykujemy niniejsze wspomnienie o Ich Poprzedniczkach.

Mińskie Polki.

Postaciom wybitnych kobiet w historii Polski poświecono znacznie mniej naukowej uwagi aniżeli wybitnym wodzom, uczonym, pisarzom, wynalazcom, żołnierzom, duchownym, artystom. Można by zatem postawić tezę o tym, że zasadnicza historia polskiej kultury jako części cywilizacji łacińskiej – dziś Zachodniej to przede wszystkim dzieło męskie. Szczególnie wygląda na tym tle przełom XIX i XX wieku naznaczony w dziejach narodu polskiego wielkimi zrywami niepodległościowymi – Powstaniami, Wielką Emigracją i wreszcie pracą organiczną, która miała w swym założeniu ochronić ludzką i materialną substancję narodu przed naciskiem i uciskiem zaborców oraz autodegeneracją. Owe wielkie wyzwania militarne, ekonomiczne i kulturowo –społeczne rzeczywiście poprzez swój wyraz męskiej aktywności przysłaniają może mniej spektakularną a raczej bezpośrednią rolę ; pozycję i aktywność Polek tamtego czasu, bohaterek innego wymiaru tamtych wydarzeń.

Rozważania niniejsze w tym sygnalizacja zawarta w prezentowanym szkicu mają za cel wskazanie, przypomnienie wreszcie propozycję by na dzieje Mińszczyzny przełomu XIX i XX wieku spojrzeć także z perspektywy statusu i roli jaką na tym historycznym i kulturowym zarazem obszarze odegrały kobiety.

Polki Mińszczyzny to przede wszystkim panie domu. Panie w pałacach, dworach, dworkach i szlacheckich zaściankach. Obok nich to Mińszczanki z Miasta ; różnych stanów zważywszy na fakt, iż w przedrewolucyjnym Mińsku Polacy stanowili blisko jedna trzecią ponad 110- cio tysięcznego miasta gubernialnego. Peryferyjnego z punktu widzenia głównych ośrodków administracyjnych cesarstwa ale przecież dla miejscowego żywiołu będącego stolicą prowincji, w której zbiegały się relacje towarzyskie, ekonomiczne, kulturalne a następnie polityczne tutejszego żywiołu polskiego Prowincji i Miasta.

Wspomnienia Mińszczan utrwaliły dla najbardziej zasłużonych swoiste, gdzie indziej niespotykane określenie wybitnych Polaków tych stron spośród których najznakomitszych albo po prostu wiernych Ziemi Mińskiej nazywano Synami Ziemi Mińskiej. Nie powstało dotąd pojęcie Córki Ziemi Mińskiej, czy po prostu Mińszczyzny (Damy Mińszczyzny?). Nie mniej śledząc nieliczną literaturę jaka powstała po Zagładzie Kresów dalszych znajdujemy w niej raczej na drugim planie wspaniała panoramę mińskich Polek. Spróbujmy i Im nadać to piękne miano: Córek Ziemi Mińskiej.

Losy Polek Mińskich odnajdujemy tych nielicznych świadectwach jakie ukazały się drukiem. Do tych opracowań zaliczyć należy przede wszystkim takie jak:

Zofia Kowalewska Obrazki mińskie

  1. Życka, M. Łęska, Działalność popowstaniowa Polaków na Ziemi Mińskiej (Materiały i wspomnienia), Warszawa 1939.,
  2. Wańkowicz, Siłaczka, [w:] Od Stołpców po Kair, Warszawa 1971.,
  3. Skrobocki, Pielęgnując polskość. Praca społeczna kobiety Polki w Mińszczyźnie na polu oświaty ludowej w okresie od roku 1900 do 1916, „Magazyn Polski”, Grodno 1992, nr 1.

Grażyna Lipińska Jeśli zapomnę o nich …

Michał K. Pawlikowski  Wojna i sezon

Michał K. Pawlikowski Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego

(red.) Krzysztof Stępnik, Monika Gabryś Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, że wspomnimy tylko te najbardziej znane.

Szczególnym źródłem ukazującym postaci Mińczanek plebejskich często z kręgów zbliżonych do mińskiego półświatka jest mińska trylogia złodziejska Sergiusza Piaseckiego : Jabłuszko, Spojrzę ja w okno i Nikt nie da nam zbawienia. Znajdujemy na stronicach tych powieści kobiety ze służby domowej, biedniejszych mieszczan, ówczesnej klasy średniej a także właśnie mińskiego półświatka zamieszkujące ówczesne plebejskie, polskie dzielnice Miasta takie jak przede wszystkim Komarówka i Dolna Lachówka.

Polska elita Mińska mieszkała w swych kamienicach w śródmieściu oraz miejskich i podmiejskich dworach usytuowanych na ówczesnym obrzeżu Miasta. Polki Minczanki mieszkały zatem od pokoleń zarówno w Mieście, rzadziej w okolicznych miasteczkach oraz w dworach i zaściankach Ziemi Mińskiej. Ich rodziny wyznaczały i przechowywały kod kulturowy, który po prostu oznaczał tradycję polską. Jak podkreśla M.K. Pawlikowski polskie damy z dworków, dworów i pałacyków otoczone od ponad stu lat dookolną białoruskością i polityczną rosyjskością poza wyjątkami nie znały języka rosyjskiego ! Na co dzień w domu, w gościnie czy w kontaktach ze służbą posługiwały się polszczyzną. Ich mężowie obok rosyjskiego niezbędnego w kontaktach biznesowych i urzędowych znali natomiast doskonale lokalne odmiany języka białoruskiego. Bardziej obyte w świecie i wykształcone ziemianki mówiły po francusku. Podobnie choć bez francuszczyzny odbywała się komunikacja społeczna w setkach zaścianków szlachty okolicznej. Minczanki z miasta w wyższych sferach funkcjonowały podobnie. Te ze sfer niższych z kolei równolegle posługiwały się polskim jak i rosyjskim. W Mieście nie używano języka prostego gdyż Białorusini zatrudnieni głównie w zawodach usługowych stanowili zaledwie 8 – 9 % Mińszczan. Wszystkich przewyższali liczebnością Żydzi mówiący w jidysz i po rosyjsku oraz jak ze zdziwieniem stwierdził M.K. Pawlikowski obserwujący komunikację Żydów z polskimi organami cywilnymi i wojskowymi od lata 1919 roku – także po polsku[4] („nie mogli przecież nauczyć się polskiego w ciągu jednej doby!” – konstatował Pawlikowski).

Społeczna rola ziemianek i szlachcianek polegała przede wszystkim na wychowywaniu i kształtowaniu charakterów swoich dzieci, dbałości o dobrobyt, tradycję i wiarę katolicką w swym otoczeniu. Ciągłość pokoleń tych matek – Polek, ich trud i poświęcenie są nie do przecenienia. W tym sensie wszystkie one były wybitne!

Ile mogło być Polek Mińszczyzny?

Spisami rosyjskimi zwłaszcza osławionym i tendencyjnym z roku 1879 nie będziemy się zajmowali. Spróbujmy dokonać szacunków.

Naturalnie liczba ta wzrosła ogromnie w czasach napływu uchodźców z Królestwa Polskiego po roku 1915 oraz w okresie przynależności Mińska i Mińszczyzny do Polski w latach 1919 – 1920. Tych ostatnich nie bierzemy jednak pod uwagę (choć w dużej mierze włączyły się w miejscową działalność charytatywną i oświatową) bo po ustaniu działań wojennych wyjechały do centralnej Polski. Samej szlachty zaściankowej jak ocenia to Pawlikowski było ponad 300 tysięcy. Ziemiaństwo to co najmniej 30 tysięcy, mińscy mieszczanie kolejne 30 tysięcy. Katoliccy chłopi Mińszczyzny utożsamiający się w znaczącej mierze z polskością to blisko 100 tysięcy. Zatem połowa z 460 tysięcy (230 tys.) to kobiety w różnym wieku. Te dojrzałe i świadome swego społecznego znaczenia to przynajmniej jedna trzecia z nich – blisko 80 tysięcy. By zyskać badane tutaj miano wybitnych szansę miały te najlepiej wykształcone, najbardziej świadome a zatem pochodzące ze sfer szlachecko – ziemiańskich. I tylko te, które nie obarczone rodziną i codziennymi obowiązkami gospodarskimi oraz domowymi mogły, chciały i były do tego przygotowane. Ile Ich było i czego dokonały ? Jaki pozostawiły dorobek, który przetrwał ?

Społeczna domena wybitnych kobiet Mińszczyzny zauważalna jest głównie w trzech dziedzinach jakimi były:

I działalność literacko – artystyczna;

II praca oświatowa;

III działalność charytatywna.

I Literatki

O działalności literackiej a więc tej, która dawała niemal natychmiastowy rozgłos i która w większości stanowiła trwały dorobek kulturowy wspominaliśmy na poprzedniej konferencji w Instytucie Polskim w Mińsku gdy prezentowaliśmy główne postaci ludzi pióra. Mój szkic na ten temat[5] był głównie personalno – liczbową próbą łącznego podsumowania osobowego pisarzy czy szerzej literatów Mińszczyzny (wspaniałą monografię mińskiego życia literackiego przedstawił wielokrotnie cytowany w tamtym wystąpieniu Tadeusz Zienkiewicz). Wyłuskajmy zatem Literatki z przedstawionego wcześniej zestawu : na ponad 50 – ciu pisarzy, literatów, pamiętnikarzy, dramatopisarzy Mińszczyzny, których w sposób znaczący odnotowała historia literatury kobiety stanowiły liczebnie dziesiątkę.

Zaliczamy do nich następujące Panie:

  • Zofia Kowalewska – autorka znakomitego tyle literacko co dokumentalistycznie, pamiętnika – dokumentu pt. Obrazki Mińskie[6],
  • Ludwika Życka i Michalina Łęska szczególnie zasłużone wydaną (na szczęście tuż przed II wojna światową) monografią dokumentalną Działalność popowstaniowa Polaków na Ziemi Mińskiej (Materiały i wspomnienia)[7].

Obie Pisarki za substrat życia kulturalnego Mińska i Mińszczyzny uznają przede wszystkim liczne wówczas w tej Krainie polskie ziemiaństwo[8], mieszczan pochodzenia szlachecko – ziemiańskiego a następnie przodujące warstwy mieszczańskie nieszlacheckiego pochodzenia zajmujące się typowymi zawodami miejskimi. Z warstw tych wywodzili się uczniowie Mińskiego Gimnazjum z których wielu rozsławiło Kraj z jakiego pochodzili w rozmaitych dziedzinach życia publicznego w tym w literaturze i nauce[9]. Te dwie dziedziny jakimi zajmowali się w przyszłości mińscy absolwenci – Wybitni Mińszczanie trudne są do rozdzielenia gdyż ostateczna formułą dzieła było słowo pisane – drukowane.

Jak zaznaczają Autorki rosyjska Gubernia Mińska a zatem praktycznie historyczna Mińszczyzna – Ziemia Mińska poza swą stolicą liczyła 9 miast powiatowych, 126 miasteczek oraz 9084 wsi. W tym interiorze znaczącą role kulturową w tym literacką zajmowali przede wszystkim Polacy pochodzenia ziemiańsko – szlacheckiego[10]. W cennym skorowidzu obejmującym pamiętniejsze miejscowości w Mińszczyźnie, przywoływane Panie obok notki urbanistyczno – historycznej wskazują na Wybitnych Mińszczan w tym parających się piórem. Zanim przejdziemy do opisu – sygnałów o bohaterach „literackiego Mińska” przedstawiamy za Autorkami skrótową, terenową geografię kulturalno – literacką Mińszczyzny:

  • Emma Dmochowska z Komarowicz nad Oresą w dobrach Jeleńskich ur. Emma z Jeleńskich Dmochowska pisarka, działaczka społeczna, krajoznawczymi : Emma Dmochowska z domu Jeleńska (ur. 29 lutego 1864 na Polesiu, zm. 24 stycznia 1919 w Wilnie) – polska dramatopisarka, powieściopisarka i działaczka oświatowa. Od 1890 organizatorka kursów dla nauczycieli. Pracowała w redakcji pisma „Zorza Wileńska” i Jutrzenka”. Wydawała pismo „Unia” podczas I wojny światowej. Założyła Związek Patriotyczny Polek. Wybrana twórczość  Emmy Dmochowskiej: 1899 – „Panienka” ,1903 – „Dwór w Haliniszkach” ,1903 – „Z miłości” ,1904 – dramat „Syn” ,1907 – „Obrączka”, 1908 – nowela „Bociany” ,1909 – „Kobieto, puchu marny…” ,1911 – „Jubileusz i inne nowele” ,1912 – dramat „Krzywda” ,1913 – „Trzy pokolenia” ,1922 – „Matka”
  • rzeźbiarka Helena Sirmunttowa z Kołodnego Helena Skirmunttowa (1827-1874), malarka, rzeźbiarka, uznana za pierwszą polską kobietę do „poważnie zajmują się rzeźbą w 19 wieku”. Her ‚Dziennik podrózy z Pinska do Tambowa’ (Diary of a journey from Pinsk to Tambov), containing episodes of descriptions from her transportation to Siberia (untranslated) is the first known written account by this Polish artist. Liczne prace Skirmunttowa rozsiane po dworach  przepadły. Most of her works are known only from photographs. Większość jej prac są znana jest tylko z fotografii. Helena Skirmunttowa (or Skirmuntowa) originated from an ancient Lithuanian family.She was born on 5th November 1827 in the family estate of Kolodno near Pinsk (now in the Republic of Belarus), and it was here that she lived following her marriage to a distant relative, Kazimierz Skirmuntt. Helena Skirmunttowa (lub Skirmuntowa) pochodzi od starożytnej rodziny litewskiej (urodziła się 5 listopada 1827 roku w majątku rodziny Kolodno pobliżu Pińska. Już w dzieciństwie, pobierała lekcje malarstwa u Wincentego Dmowskiego. Pobierała nastepnie nauki w Niemczech, Austrii i we Włoszech. In October 1854 Skirmunttowa returned to Kolodno, where she set up her own sculptural workshop and also began to develop contacts with artists based in Warsaw, following artistic life exclusively in the pages of Warsaw papers and periodicals. W roku 1854 powróciła do Kołodnajednocześnie nawiązując kontakty z artystami w Warszawie. W 1863 roku po wybuchu powstania styczniowego została aresztowana zatrzymany a po czterech miesiącach aresztu domowego w rodzinnej rezydencji w Pińsku, została zesłana na Syberię skąd w 1869 roku udało jej się wyjechać na Krym do miejscowości Bałakława. Her state of health seriously deteriorated in 1873 and she died on 1st February 1874 , in Amélie-les-Bains in the Pyrenees. Jej stan zdrowia pogorszył się poważnie w 1873 roku. Zmarła w dniu 1 lutego 1874 po wyjeździe za granicę w Amélie-les-Bains w Pirenejach. Skirmunttowa’s rich artistic output comprises her amateurish oeuvre of drawings and paintings and the sculpture work she carried out from 1852 onwards. Jej bogata twórczość obejmowała szkice, grafikę, malarstwo i ulubiona rzeźbę. Wykonała także liczne płaskorzeźby, medaliony. From the 1850s she took up religious themes, including sculptured objects such as crucifixes and paschal candles. Od 1850 roku dominowały w jej twórczości motywy religijne, w tym również rzeźbione krzyże i świece paschalne. Subsequently she moved onto historical themes, designing in 1870 a cycle of bas-reliefs (plaques and triptychs) depicting supposed likenesses of the ancient heroes of Lithuania. Nieco później podjęła tematykę historyczną. Między innymi zaprojektowała po 1870 roku cykl płaskorzeźb (tablice i tryptyki) obrazujące domniemane wizerunki dawnych władców i bohaterów Litwy. The most widely known work by this artist is her uncompleted ‚Szachy historyczne’ (Historical Chess), which presents John III Sobieski’s military expedition against the Turks outside Vienna upon which she worked in stages from 1864 to the year of her death. Do najbardziej znanych prac tej artystki należą  „Historyczne Szachy”, dzieło przedstawiające wyprawę Jana III Sobieskiego pod Wiedeń. Pracowała nad nią etapami od 1864 aż do swej śmierci. 20 Illustrations.
  • Zofia z Mańkowskich Trzeszczakowska pseudonim literacki  „Adam M – ski”, z Dorohowicy (ur. 1847 w Dorohowicy zm. 7 października 1911 tamże) Pisała tylko pod pseudonimem literackim Adam M-ski, stanowiącym skrót nazwiska jej ojca. Po jej śmierci ujawniono prawdziwe nazwisko. Swoje wiersze publikowała w krakowskim „Ateneum”, warszawskich: „Życiu”, „Głosie”, „Prawdzie”, „Tygodniku Ilustrowanym”. Jedynie poemat Jeden z wielu (z 1890) i zbiór wierszy Przebrzmiałe akordy udało się wydrukować; reszta publikacji została wstrzymana przez cenzurę. Tłumaczyła dzieła Byrona, Baudelaire’a, Camõesa, Lamartine’a, Mistrala, Machara. Ta, dziś już niemal zapomniana poetka przez całe życie ukrywała swoją płeć i znana była powszechnie pod wspomnianym pseudonimem. Dopiero po jego śmierci okazało się, że autorka licznych przekładów jest kobietą. Trzeszczkowska tak dalece i tak konsekwentnie zatajała swą kobiecość, że przebywając stale w swym majątku rodzinnym nie była nigdy w Warszawie, kontakty ze środowiskiem literackim i z redakcjami pism, w których publikowała, utrzymywała wyłącznie na drodze korespondencji. Główne utwory Trzeszczakowskiej to: Jeden z wielu (1890), Przebrzmiałe akordy, Tęskna, Usta, Wziąłem ci wszystko, Zgasłe oczy
  • Ewa z Wendorffów Felińska z Hołynki, ur.26 grudnia 1793, zm. 20 grudnia 1859 w Wojutynie) – polska konspiratorka, zesłaniec i autorka powieści obyczajowych. Ewa Felińska z domu Wendorff urodziłasię w średniozamożnej rodzinie ziemiańskiej we wsi Uznoha . Jej ojcem był Zygmunt Wendorff (Wierzba – Wendorf) herbu własnego, a matką Zofia Sągajłło. Zygmunt Wendorff pracował jako prawnik w Nowogródku. W roku 1811 osiemnastoletnia Ewa Wendorff poślubiła Gerarda Felińskiego, właścicielu dóbr w Wojutynie na Wołyniu, brata Alojzego Felińskiego. Ewa Felińska była matką sześciorga dzieci, m. in. Zygmunta, przyszłego arcybiskupa, metropolity warszawskiego. Po śmierci męża w 1833, Felińska przeniosła się z dziećmi do Krzemieńca gdzie związała się ze Stowarzyszeniem Ludu Polskiego Szymona Konarskiego. Została konspiratorką odpowiedzialną za prowadzenie korespondencji francuskiej Stowarzyszenia. W wyniku rozbicia siatki konspiracyjnej w 1839 Felińska została aresztowana i wyrokiem sądu zesłana na Syberię do Berezowa nad rzeką Ob. W Berezowie przebywała w latach 1839-1841 skąd  przeniesiono ją do Saratowa nad Wołgą, w którym przebywała do 1844 roku. Zesłanie opisała we wspomnieniach Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i w Saratowie (1852, Nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno). Była także autorką powieści : Hersylia (1849), Pan deputat (1852), Siostrzenica i ciotka(1853) oraz wspomnień Pamiętniki z życia(1856).
  • Michalina Domańska z Czyżewicz k. Słucka. Poetka i kronikarka ; szkic o losach unitów : „Nieznani Bohaterowie” oraz „Nieznane bohaterki” o społecznej pracy kobiet Mińszczyzny[11]. Autorka wielu powieści i nowel o życiu Mińszczyzny (m. in. Opis tragedii szpitala w Cichiniczach opracowanego i opublikowanego następnie przez Melchiora Wańkowicza), „Orlęta”, „Jedna czternasta”, „Brzydka”, które otrzymały nagrody w pismach literackich. Pisała do czasopism francuskich oraz tłumaczyła na ten język nowele Orzeszkowej. Twórczyni pięknych poezji o wygnaniu z Mińszczyzny. Już po wojnie wydała : powieść Gdy zabrzmiał złoty róg [o ważnych zdarzeniach w społeczności mińskiej lat wojny] a także Siostra Hania, Żona ułana, Panienka ze dworu. Publikowała po wojnie, zmarła w 1939 r.
  • Konstancja Skirmunttówna (współpracowała z inna feministką Korzeniowską, która opracowała i wydała w Piński „Lamentar” elementarz „w narzeczu pińsko – białoruskim w nakładzie kilku tysięcy”. Działaczka oświatowa na Pańszczyźnie, autorka „Dziejów Litwy”, zbioru legend pt. „Nad Niemnem i Bałtykiem” oraz monografii Pt. „Mendog”. Wyrażała orientację litewską w duchu pojednania Polaków z Litwinami. Zasłużona w uratowaniu kościoła w Horodyszczu.
  • Helena Cepryńska pochodząca z Ziemi Słuckiej. Pisała po polsku, białoruski i litewsku. Poetka, twórczyni „wierszowanej publicystyki” twórczyni baśni. Publikowała w Mińsku, Wilnie, Lwowie i w Warszawie. Wiersze odnosiły się do pamięci Litwy oraz piękna Mińszczyzny. Od 1920 r. w Wilnie gdzie współpracowała z pismami białoruskimi : Sielanskaja Niva, Palessie, Biełaruska robotnica i sielanka. Zmarła w r. 1930 deklarując się jako patriotka białoruska.
  • Lidia Małecka poetka drukująca w pismach polskich Wilna, Mińska, Petersburga. Pisała głównie poezję patriotyczną. Nie udało się pozyskać więcej wiadomości na jej temat.

II – III Minczanki w pracy oświatowej i charytatywnej

Jedną z pierwszych tajnych szkół, jaka zaistniała w Mińsku w roku 1875, była  placówka pań Marii Hryniewieckiej i Józefy Czarnockiej. Trzeba od razu, i to bardzo mocno podkreślić, iż oświata i jej upowszechnianie stała się domeną kobiet, szlachetnych patriotycznych mińszczanek, także w większości dworskiego pochodzenia. Tak było na całych Kresach,  a przykładem niech będą przywoływane już wspomnienia Józefa Piłsudskiego o jego matce.

W szkole wspomnianych pań realizowany był rosyjski program gimnazjalny z dodaniem, już w sposób niejawny, nauczania historii i języka polskiego.

W latach 1886-1889 w mieście działała tajna szkoła Heleny Szorcówny, prowadzona tym razem według programu szkół krakowskich. Po ujawnieniu tego, szkołę zamknięto. W latach 1882-1901 tajną  polską pensję dla panien prowadziła Maria Łętowska. Aleksandra z Łappów  Karwowska dawała lekcje prywatne, urządzała odczyty, organizowała kolonie dla dzieci rzemieślników w podmińskich majątkach ziemiańskich. Nauczała na kursach dla szwaczek, prowadziła tajne komplety wieczorowe dla ubogiej młodzieży męskiej. Organizowała kursy dla dorosłych analfabetów w różnych punktach Mińska. Wreszcie, co najważniejsze, przez szereg lat, wraz zaangażowanymi w dzieło oświatowe paniami: Malkiewiczową, Iwaszkiewiczową, Niesłuchowską, Boguszewską i Legatowiczową wykształciła  cały zastęp wspaniałych dziewcząt, nauczycielek wiejskich tzw. ludówek do pracy w tajnej polskiej oświacie dla wieśniaków na terenie Mińszczyzny. Była inicjatorką powstałego w roku 1905 Towarzystwa „Oświata”. Na podobnym polu, często, jak zaświadczają wspomnienia, przypłacając to zdrowiem, pracowały Adela i Katarzyna Formasewiczówny, Maria Górska, Ludwika Rusiecka i Zofia Niemorszańska, która na własnym placu mińskim pobudowała budynek otoczony ogrodami, gdzie zorganizowała szkołę ogrodniczą dla chłopców oraz przytułek dla ubogich gruźlików.

W roku 1896, w Mińsku powołano oddział wileńskiego Towarzystwa „Labor”, które rozpoczynając od małej szkółki  utworzyło klasy nauki zawodu dla dziewcząt. Ośrodkiem tym do roku 1920 kierowała Maria Moniuszko. Prywatnym nauczaniem, społecznie, we własnym domu zajmował się Stanisław Wierzbicki, dający wykłady z literatury polskiej, historii. Jego żona uczyła dzieci  języka polskiego i katechizmu. W 1902 r., w Mińsku ks. Kazimierz Michalkiewicz, Józef Norejko, Dora Kostrowicka i Bronisława Rewieńska zainicjowali powstanie czytelni i biblioteki polskiej im. Adama Mickiewicza.

Towarzystwo „Oświata” od 1906 r. przejęło pod swoją opiekę wspomniane kursy ludówek Aleksandry Łappo. Cała akcja prowadzona była w stałym zagrożeniu represjami. W ten sposób powstało tajne seminarium, którego absolwentki odegrały nieocenioną rolę w oświacie ludowej na Kresach północno-wschodnich. Po legalizacji „Oświaty” utworzono wiele sekcji Towarzystwa, takich jak np. Nauczania elementarnego, Kształcenia analfabetów dorosłych, Odczytowa, Biblioteki, Seminarium Nauczycielskie oraz Kolonii letnich.

Oświatę” wspierało całe polskie społeczeństwo Mińska, polscy ziemianie z prowincji. Władze rosyjskie zlikwidowały ją jednak już w roku 1908 (gdy nastąpiła reakcja po ulgach tolerancyjnych 1905 roku. Towarzystwo znów zmuszone było podjąć działalność podziemną. Kursy, odczyty, wykłady odbywały się potajemnie w prywatnych posesjach, jak np. domu z ogrodem na Trojeckiej Górce u pani Mittelstaedtowej. W parafii kościoła św. Rocha na Złotej Górce, pod pozorem ćwiczeń chóru, pobierały  nauki, ciągle potrzebne nauczycielki ludowe. O warunkach tej pracy świadczą wspomnienia. Nauczyciel „zakładów Maurycji Czarnockiej”,  Bogdanowicz tak pisze:

 „Na letnisku w Prusinowie hr. Czapskiego, koło źródeł Niemna […] w starym suchym łożysku rzeki mieliśmy […] kryjówkę. Tam dzieci pisały polskie dyktando lub śpiewały „Boże coś Polskę”[…] zbieraliśmy książki nie tylko polskie […] bośmy sobie urządzili niby introligatornię. Polskie książki rozpruwałem i kartkami przynosiłem na lekcję, chowając je oddzielnie. W ścianie ananasarni […]była pewna skrytka […] pod blatem leżały zeszyty z dyktandem i rachunkami […] dzieci (ze schroniska w Mińsku) wożono czasem do pobliskich dworów, gdzie […] zachwycały gospodarzy deklamacją i śpiewami polskimi. Starsze pomagały w polu […] zimą prowadziliśmy koszykarstwo […] szpagaciarstwo mniej się opłacało, ale było cenne gdyż w czasie tych robót odbywano z dziećmi pogadanki z historii polskiej i z przyrody. Tak było gdy dzieci nauczano w terenie. W mieście – jak wspomina ten sam nauczyciel – w latach 1912 i 1913 musieliśmy wytrzymać częste ataki policji mundurowej i tajnej […] zagrożono karą pieniężną i więzieniem. Zażegnywało się to jakoś […] mniejszą lub większą sumą pieniędzy, ale te śledztwa szarpały nerwy nauczycielowi”.

Wymieniono inicjatywy najbardziej znane. W terenie, praktycznie każdy dwór był  także tajną polską szkołą. Tak było w powiecie nieświeskim, mozyrskim, w powiecie Uzda, w Rakowie czy w podmińskim, nie istniejącym już dworze (osada istnieje) Koreleszczewicze rodziny Prószyńskich. Mimo iż źródła, choć nie wszystkie, ale takie inicjatywy odnotowały, nie sposób je wymienić,  nawet  te najważniejsze. Wiele przepadło wraz z nadejściem bolszewików. Został wielki zaczyn patriotyzmu, pamięć i wspaniały przykład.

Koniec mińskiej oświaty polskiej niech zilustruje jeden, znamienny przykład nieocenionej Maurycji Czarnockiej i jej dzieła. Jej „zakłady” produkowały 27 lat. Czarnocką uwięziono za pierwszych bolszewików w 1918 r. Dziesięć miesięcy przebywała w ciężkich warunkach więziennych w Mińsku, Smoleńsku i twierdzy Bobrujsk. Wolność odzyskała poprzez wymianę zakładników pomiędzy bolszewikami a Wojskiem Polskim. Po zawarciu traktatu ryskiego w roku 1921 wyjechała, jak tysiące Mińszczan, by nigdy już do miasta, w którym tyle zdziałała, by nigdy już tutaj nie powrócić. W nieznanej dla Kresowian Mławie na Pomorzu gdzie osiadła zorganizowała katolickie stowarzyszenia ubogiej młodzieży.

Wybitnych Polek działaczek oświatowych – nauczycielek ludowych było bardzo dużo. Nie znamy jak dotąd wszystkich Ich nazwisk. Jak Ich było dużo i jak znaczną pracę przeprowadziły wśród wiejskiego ludu Mińszczyzny niech nam uzmysłowi ilość szkół, w których pracowały poza Mińskiem.

Skutkiem tej pracy na samym początku wieku XX – go a więc wówczas gdy nieco zelżały skrajne represje antypolskie wprowadzone po powstaniu styczniowym – była działalność społeczna i oświatowa. W niniejszym omówieniu skoncentrujemy się na tej ostatniej w tym w szczególności, na utworzeniu społecznych placówek oświatowych jakie powstały w miejscowościach, z których większość zaistniała w przyszłych siedzibach sowieckiej autonomii polonijnej na Mińszczyźnie. Dane czerpiemy z cennego, źródłowego opracowania dwu autorek Ludwiki Życkiej i Michaliny Łęskiej[12]. Autorki te obok wskazanej problematyki zarysowały także działania wcześniejsze będące wynikiem ofiarnej pracy oświatowej jaką z narażeniem własnego bezpieczeństwa prowadziły tutejsze polskie nauczycielki ludowe utrzymujące się ze składek społecznych i wsparcia dworów ziemiańskich[13].

W roku 1917 powstała społeczna organizacja o nazwie „Polska Rada Ziemi Mińskiej” posiadająca w roku następnym 58 oddziałów – Rad Okręgowych. Jednym z głównych zadań Rady było organizowanie szkolnictwa polskiego. Poza szkolnictwem średnim (10 szkół), Rada zorganizowała na szeroko rozumianej Mińszczyźnie znaczną sieć „szkół ludowych” o charakterze zbliżonym do szkół podstawowych a to:

  • 13 – w Okręgu Kojdanowskim (Dziemidowicze, Gajówka, Harbuzy, Komarowszczyzna, Łukaszyn, Moszczno, Mitkiewicze, Mikulicze, Mościcze, Norejki, Stara – Rudnia, Wiertniki, Wojtówka),
  • 24  – w Nowogródzkim,
  • 8 – w Wołczkiewickim (Jeziorce, Przyłuki, Porowszczyzna, Pierchurowo, Stroczyce, Staniszewszczyzna, Tołkaczewszczyzna, Wołczkiewicze),
  • 5 – w Stańkowskim (Krysów Niewielicze, Stańków, Szykutowicze, Wilszczyzna),
  • 7 – w Różanopolskim,
  • 14 – w Iwienieckim,
  • 10 – w Świeżawskim (Arciuchy, Kaczanowszczyzna, Misionkowszczyzna, Oceda, Okinczyce, Prusinów, Świranów, Rusakowicze, Zaciszewo, Żołnierkiewicze),
  • 10 – w Rubieżewickim,
  • 4 – w Annopolskim (Bielickowszczyzna, Karolów, Nieciejewskie, Szabucie),
  • 2 – w Nalibockim,
  • 1 – w Pierszajskim,
  • 24 – w Klecko – Lachowickim,
  • 19 – w Nieświeskim,
  • 5 – w Kopylskim (Diumnicze, Chwojniki, Czaruhobowo, Rymatowszczyzna, Wynia),
  • 5 – w Łohojskim (Augustowo, Czarny Las, Łużki *[14], Tkacze, Malinówka),
  • 4 – w Hajneńsko – Słobockim (Korzeń, Domasze, Kozyry, Liszczyce),
  • 6 – w Tradecko – Ostroszyckim,
  • 4 – w Białoruckim, 1 w Grodecko – Siemkowskim,
  • 6 – w Ziembińskim (Ziembin, Kaśków, Mylnica, Zakałuże, Dźwiniaty, Rogatka)
  • 5 – w Okołowskim (Pleszczenice, Okołowo, Żydówka, Żeściewo, Bołudówka),
  • 3 – w Borysowskim (Łozin, Polelum, Teresowo),
  • 3 – w Smolewickim (Pieremieżne, Olesin, Wiaźne),
  • 5 – w Ihumeńskim (Dubowyj Łuh, Łączna, Nowinki, Poticzoło, Suszniki)
  • 1 – w Uzdzieńskim Tołkaczewicze),
  • 1 – w Russakowickim,
  • 4 – w Serafińskim,
  • 7 – w Błońskim,
  • 1 – w Śmiłowickim (Pieretoki),
  • 17 – w Berezyńskim (Augustów, Berezyna, Bryjełów, Bieliszczany, Hajduk Słoboda, Kliczew, Mikulicze, Mierżonka, Rawanicze, Rubież, Szabyński, Studzianka, Ucieszyn, Wiażyczyn, Wasilewszczyzna, Zaklew, Żukowiec),
  • 8 – w Bohuszewickim,
  • 7 – w Mozyrskim (Drozdy, Nowiki, Narejkowszczyzna, Pienki, Tworszczówka, Zawodny Ostrów, Szyszki),
  • 4 – w Dawidgródzkim, 3 w Staszyńskim,
  • 13 – w Petrykowskim (Bohdanówka, Bronisławów, Bryniów, Dołhe, Kopcewicze, Konopełka, Kruszniki, Łobcza, Pruszniki, Petryków, Zarubane, Dereszewicze, Żytkowicze),
  • 2 – w Lelczyckim (Kustrownica, Lelczyce),
  • 4 – w Pińskim,
  • 7 – w Rzeczyckim (Borysowszczyzna, Chojniki, Jurewicze, Mołodysze, Potasznia, Tekliniew, Tulchowicze)
  • 5 – w Zahackim (Bilulewicze, Stelmachowo, Sworowszczyzna, Wołyńce, Zahacie),
  • 2 – w Uszackim (Kewlewo, Uszacze),
  • 1 – w Zaskórskim, 2 w Sieliszckim,
  • 5 – w Doleckim,
  • 16 – w Dokszyckim (Adamówka, Areksejkowicze, Barabucha, Chubino, Czernica, Dokszyce, Dzieduszki, Dziedzino, Dziedziłowicze, Gieczajnice, Kienieszowce, Michowszczyzna, Rublicze, Szkionce, Smoleńce, Wołosewicze),
  • 10 – w Wilejskim i 1 w Oszmiańskim.

Wyliczenia szczegółowe, w nawiasach, dotyczą tych okręgów (rejonów), które znalazły się następnie w tej części Mińszczyzny, która na mocy ustaleń traktatu ryskiego weszła w skład Białoruskiej SSR.

Łącznie dawało to aż 319 placówek oświatowych objętych tylko patronatem Rady. Co najmniej tyle a zapewne więcej, pracowało w nich kobiet – nauczycielek.

Miejscowości, na które wskazujemy w nawiasach świadczą znaczniej liczbie osiedli zamieszkałych przez ludność polską na obszarze przedwojennej BSSR. Od razu zaznaczmy, że miejscowości takich było daleko więcej o czym świadczy dokonany przez nas wyrywkowy przegląd polskojęzycznej gazety republikańskiej „Orka” gdzie pojawia się liczba dużo większa. Odtworzenie sieci tych miejscowości (choćby w oparciu o tak w tym względzie wiarygodne źródło) to ważny postulat badawczy w procesie ustalania a w efekcie dotarcia do miejsc zamieszkiwania Polaków w ówczesnej BSSR.

Mińsk i Mińszczyzna w odróżnieniu od sytuacji społecznej czy, jak ją zaczęto następnie określać, klasowej w Królestwie czy Galicji  były widownią, jak zaświadczają zachowane wspomnienia, niezwykłego s o l i d a r y z m u  narodowego. Na polskiej niwie współpracowali praktycznie wszyscy – od ziemiańskich magnatów (jak na przykład Woyniłłowiczowie, Prószyńscy, Jodkowie-Narkiewiczowie, Wańkowiczowie i wielu, wielu innych), po ubogą, nierzadko rzemieślniczego pochodzenia inteligencję miejską i samych rzemieślników nie wyłączając świadomych swej polskości najemnych robotników i miejską służbą. Jedną z płaszczyzn takiej postawy była szeroko rozgałęziona akcja „dobroczynności i opieki społecznej”.

Towarzystwo Dobroczynności zapoczątkowane jeszcze przez biskupa mińskiego Jakuba (Ignacego) Dederkę rozpoczęło działalność w roku 1810 przy poparciu „liberalizującego” wówczas cesarza Aleksandra I, który, doceniając przedsięwzięcie  metropolity, przyznał mu za to odznaczenie państwowe. Po dwu latach jednak, w czasie napoleońskim za odczytanie z ambony Aktu Konfederacji  Wielkiego Księstwa Litewskiego z wznawianym przez Napoleona Królestwem Polskim został aresztowany a tereny, jakie mińszczanie zakupili wraz z budynkami przeznaczonymi na przytułek i szpital, tradycyjnym tutaj obyczajem przejęła cerkiew prawosławna.

Po roku 1821 restrykcje częściowo cofnięto a Towarzystwo około roku 1830 rozpoczęło budowę obiektu. Istniejący już szpital objęły katolickie zakonnice. Jednak już w rok później w ramach odwetu  popowstaniowego, władze nakazały przymusową sprzedaż niemałego, bo liczących około 50 sal i pokojów obiektu charytatywnego. Niemal natychmiast ówczesny biskup miński Paweł Rawa odsprzedał Towarzystwu inną posesję gdzie „Dobroczynność” przetrwała mimo kolejnych restrykcji tym razem po Powstaniu Styczniowym. W rezultacie Towarzystwo wyłącznie dzięki publicznej ofiarności, w której jak zawsze prym wiedli okoliczni ziemianie polscy a zwłaszcza wdowy po nich „zapisujące” całe folwarki oraz bogatsi mieszczanie –  mogło służyć potrzebującym. Tak więc w zawiadywaniu tej znakomitej inicjatywy, obok szpitala, znalazły się apteka, łaźnie oraz urządzany corocznie Bazar skąd czerpano fundusze na potrzeby organizacji. Nowy szpital jaki zbudowano w roku 1905 miał oddział ginekologiczny, pediatryczny, gruźliczy oraz własną aptekę. Ordynatorami byli włącznie Polacyczęsto, jak np. Tomasz Witkowski sami łożący na utrzymanie obiektów. Mińska „Dobroczynność” organizowała m. in.: letniska i kolonie dla dzieci w podmińskich i dalszych dworach,  przytułek dla sierot, wspierała wspomniane tajne nauczanie, organizowała naukę rzemiosł, opiekę nad starcami, wsparcie dla uwięzionych lub zesłanych na Sybir.

Prezesami Towarzystwa po inicjatorze biskupie Dederko, byli: ks. prałat Dominik Poźniak, biskup Mateusz Lipski, biskup  Paweł Rawa, następnie Bohdaszewski, Wierzbowski, Horwatt, Słotwiński, Prószyński[15]. Krótki czas Towarzystwu przewodził, próbujący je zruszczyć, co się oczywiście w ówczesnych warunkach  powieźć nie mogło – rosyjski marszałek gubernialny a zaraz po nim, aż do końca tej instytucji Jerzy Czapski. Szczególną postacią tej pracy była Konstancja z Żebrowskich Werycho-Darewska. Po nadejściu „czerwonych”,  ta dzielna kobieta dotąd zamożna, ewakuowana przez Wojsko Polskie opuszczała Mińsk z jedną walizeczką w ręce. Osiadłszy w dalekiej Łomży prowadziła najpierw kuchnię dla uchodźców z kresów a następnie, chcąc być jak najbliżej ukochanej Mińszczyzny w resztówce swego majątku Tupalszczyzna, koło nadgranicznego wówczas Iwieńca urządziła szkołę podstawową, w której sama uczyła.

Inne, znaczniejsze tylko sylwetki społeczniczek filantropek Mińska i Mińszczyzny tamtego okresu to między innymi: Jadwiga z Woyniłłowiczów Kostrowicka, Jadwiga z Kieniewiczów Lubańska, Maria z Wendorffów Bukowska, Emilia Węcławowiczowa i wiele, wiele innych nie mniej zasłużonych. Ostania z pań  prezesowała Towarzystwu Przyjaciół Uczącej się Młodzieży (utworzonemu w roku 1910). Do znaczących społeczniczek Mińszczyzny zaliczyć także należy również takie działaczki jak:

  • Wanda Bułhakówna z Dobośni w pow. Bobrujskim. Działaczka dobroczynności i tajnej oświaty,\
  • Adela Cywińska działaczka „Towarzystwa Oświata” a następnie szkolnictwa miejskiego w Mińsku,
  • Elżbieta hr. Czapska z Przyłuków działaczka dobroczynna i oświatowa, prezeska Towarzystwa Zjednoczonych Ziemianek a także Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny.
  • Janina z Naborowskich Dziekońska z Ihumenia (obecnie : Czerwień) działaczka oświatowa i dobroczynna. Współuczestniczka Zjazdów Polaków Wojskowych (okres tworzenia Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego z mińszczaninem Władysławem Raczkiewiczem na czele) oraz Koła Polek w Mińsku,
  • Zofia z Wolskich Michałowa Prószyńska z Koroleszczewicz, prowadziła w dworze szkołę powszechną dla ponad 100 dzieci. Od 1905 zamieszkała w Mińsku działaczka filantropijna.
  • Zofia Tuhanowska z historycznych Tuhanowicz (Adam i Maryla), która cały swój majątek przeznaczyła na oświatę i szpitalnictwo a ponadto po wojnie, sfinansowała laboratoria oraz Instytut Geologiczny w Warszawie, same zaś Tuhanowicze podarowała jeszcze za czasów rosyjskich Mińskiemu Towarzystwu Rolniczemu. Pisała o niej Michalina Domańska oraz Edward Woyniłłowicz.
  • Maria Wierzbowska z Feliksowa ; twórczyni szkół i renowatorka dworku Mickiewiczów w Nowogródku i wykładowczyni literatury polskiej w Nowogródku animatorka w 1915 r. tworzenia Gimnazjum Polskiego w Nowogródku.

Powyższe przykłady dotyczą jedynie zachowanych, najważniejszych inicjatyw i związanych z nimi Pań. Uzupełnieniem powyższego dzieła oraz Uczestniczek są informacje jakie podajemy w Aneksie, w którym publikujemy broszurę Mieczysława Porowskiego, świadka wydarzeń na przedwojennej i rewolucyjnej Mińszczyźnie.


Dzisiaj tradycje Znakomitych Mińszczanek kontynuują na ogół przybyłe tutaj po II wojnie światowej Polki z Grodzieńszczyzny, których praca społeczna w polskiej oświacie, strukturach ZPB ujawniła się po roku 1990 – tym. Nie mniej jak należy zaznaczyć autochtoniczne Minczanki nie odeszły w całkowitą przeszłość w tym samym okresie. Autor niniejszego szkicu miał możność widzieć te zacne Kobiety pikietujące pod siedzibą Związku Białoruskich Kinematografistów w jaką władze „przemieniły” Czerwony Kościół. Rok później w tym samym miejscu Panie w średnim i starszym wieku stanowiły większość wśród społecznych robotników odgruzowujących plac przykościelny. Niezwykłym był zaobserwowany obrazek gdy w oknie remontowanej plebanii ujrzałem Babcię w chustce na głowie przybijającej młotkiem zawias okienny!

Na szczególne podkreślenie zasługuje Tradycja społecznej pracy Kobiet – Polek na dalszych i bliższych Kresach a dzisiaj na terenach Republiki Białoruś (także, na dzisiaj litewskiej Wileńszczyźnie[16]) Jest to zwłaszcza specyfiką ZPB gdzie (podobnie jak w popowstaniowym okresie rozbiorów Polski) zasługuje na wskazanie niezwykle wysoki udział i szczególne zaangażowanie kobiet zwłaszcza w terenowych strukturach Związku. Jest to trwała tradycja na tych Ziemiach[17]. Kobietom Polkom z Kresów tych dawniejszych i współczesnych winniśmy wdzięczność i pamięć.

 

 


[1] Cezary Chlebowski Zagłada IV Odcinka, Warszawa 1968, tenże Cztery z tysiąca, Warszawa 1981.
[2] Grażyna Lipińska, Jeśli zapomnę o nich, Paryż 1998.
[3] Por. na ten temat np. Z.J. Winnicki Szkice Kojdanowskie. Kojdanowsko – Polski Rejon Narodowościowy. Uwagi o genezie i     przesłankach funkcjonowania. Stan badań problematyki, Wrocław 2005, ss. 128. i inne na ten temat (we wrześniu 2012 r. Białostocki Oddział IPN zorganizował we współpracy z Instytutem Studiów Międzynarodowych U. Wr. konferencję nt. Zbrodnia zapomniana. 75. rocznica operacji polskiej w BSRS.  Materiały zostaną opublikowane w roku 2013.
[4] Jest paradoksem, że w 1924 roku CKW BSSR wprowadziło język polski jako równorzędny w republice obok białoruskiego, rosyjskiego i żydowskiego (jidysz). Trwało to do roku 1937.
[5] Z.J. Winnicki Polskie życie literackie w Mińsku na przełomie XIX i XX wieku [w :] (red. Z.J. Winnicki, A. Wialiki) Znakamityja Minczanie XIX – XX stst. Minsk i Minszczyna u literaturnych tworach na rubieży XIX – XXstst. Materyjały Biełaruska – Polskaj nawukowaj kanfierencyi, Minsk,27 krasawika 2011 g., s. 5 – 31.
[6] Obrazki mińskie 1850-1863, Wilno 1912
[7] L. Życka, M. Łęska, Działalność popowstaniowa Polaków na Ziemi Mińskiej (Materiały i wspomnienia), Warszawa 1939.
[8] Por. na ten temat przede wszystkim R. Jurkowski Ziemiaństwo polskie Kresów Północno – Wschodnich 1864 – 1904. Działalność społeczno – gospodarcza, Warszawa 2001. Struktura własności ziemskiej w roku 1905 wyglądała następująco : na 8013455 ha ziemi ornej do ziemian i szlachty (głównie Polacy) należało 4041851 ha, do chłopów (głównie prawosławni) 141781 ha, do kupców (Rosjanie, Polacy, Żydzi) 309083 ha, do mieszczan różnych narodowości 61045 ha. Do państwa rosyjskiego (własność skarbowa) ok.10 % ogólnego areału. Po uwzględnieniu nadziałów tj. rosyjskiej reformy rolnej struktura powyższa uległa zmianom tak, że do chłopów należało już 2430314 ha – por. L. Życka, M. Łęska Działalność…op. cit. S. 16.
[9] Pierwszą próbą kompleksowego przedstawienia dorobku gimnazjum była konferencja zorganizowana w roku 2007 przez Instytut Polski w Mińsku –  Znakamityja Minczanie XIX – XX stst. Materyjały Biełaruska – Polskaj nawukowaj kanfierencyi, Minsk, 17 listapada 2007 g. – Materiały Białorusko – Polskiej konferencji naukowej, Mińsk, 17 listopada 2007 r., ss. 208, Minsk 2008 (red. Nauk. Z. Ju. Winnicki), Minsk 2008 Wydawiec W. Chursik
[10] Wspominany w niniejszym szkicu R. Jurkowski w drugiej ze swoich znakomitych monografii : Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906 – 1913, Olsztyn 2009 nakreślił polityczno – kulturową rolę polskich ziemian Mińszczyzny. Komentując następnie tę rolę  w wywiadzie prasowym sformułował taką syntetyczną ocenę : „Czy polscy ziemianie mogli być aktywni pod kontrola cara ? To jest najciekawsze, że pomimo tej kontroli byli bardzo skuteczni. Umieli wykorzystać swoją pozycją społeczną. Zaczynali działać, gdy tylko pojawiała się możliwość…. Czy po polskich ziemianach zostały tam jakieś ślady ? Widać je kiedy pojedzie się na Białoruś, Ukrainę czy Litwę. Są to gotyckie kościoły, polskie dwory, szkoły oraz instytucje dobroczynne, które były przez nich zakładane. („Rozmowa dla ‘Rzeczpospolitej’ : z Romanem Jurkowskim historykiem z Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego w Olsztynie rozmawiała Matylda Młocka) [w :] „Rzeczpospolita”  z 27 – 28.03.2010 r. s. A 2.
[11] W roku 2006 Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej wydało cenny tom pokonferencyjny pod redakcją Krzysztofa Stępnika i Moniki Gabryś zatytułowany Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych poświęcony trzydziestu ośmiu postaciom najznamienitszych Polek literatek z całego obszaru Ziem Zabranych. Poczesną role w tym opisie zajmują Minczanki.
[12] L. Życka, M. Łęska Działalność popowstaniowa Polaków na Ziemi Mińskiej, Warszawa 1939.
[13] Por. też na ten temat E. Skrobocki Pielęgnując polskość. Praca społeczna kobiety Polki w Mińszczyźnie na polu oświaty ludowej w okresie od roku 1900 do 1916 [w:] „Magazyn Polski” Grodno, 1992 nr 1.
[14] Znakiem (*) określiliśmy miejscowości – parafie (kościoły, kaplice, odnowione domy modlitewne) świadczące o przetrwaniu nie tylko katolików do czasu nam współczesnego ale także odzyskaniu (odnowieniu, zbudowaniu nowych lub zastępczych świątyń). Dane te pochodzą z opracowanego w 2004 r. w Witebsku schematyzmu diecezjalnego por. Rzymskokatolicka Diecezja Witebska (Białoruś). V rocznica powstania diecezji (13. X. 1999 – 13. X. 2004). Schematyzm Diecezjalny (opracował ks. Piotr Siołkowski), Witebsk 2004. Diecezja Witebska obejmuje część dawnej (historycznej) Archidiecezji Mohylowskiej oraz skrawki historycznej Diecezji Wileńskiej (np. Brasław). Nota bene w porównaniu z zestawieniem ks. Żyskara, ośrodków katolickich jest obecnie znacznie więcej choć nie zawsze w tym samym miejscu (miejscowości) co za czasów opracowania „Nasze Kościoły”. Według stanu na dzień 25 stycznia 2005 r. w 4 – ch istniejących na obszarze RB Diecezjach kościoła rzymskokatolickiego, struktura jest następująca :
1/ Diecezja Mińsko – Mohylowska : 90 parafii, 76 księży (w tym z RP 43), sióstr zakonnych 69   (z RP  29)
2/ Diecezja Pińska :                         60             45                                30                              48             26   
3/ Diecezja Grodzieńska                 170           185                               66                             184            36
4/ Diecezja Witebska                        82             89                               54                               66            36.
Dane ze źródeł kościelnych. 
[15] Przekazy literackie i wspomnieniowe z tamtych lat niestety bardzo często operują samymi jedynie nazwiskami.
[16] Nota bene ponad ¾ historycznej Wileńszczyzny (dawnego Województwa Wileńskiego) znajduje się obecnie na terenie Republiki Białoruś. Pomiędzy Republiką Białoruś a Republiką Litewską wzdłuż granicy państwowej ciągnie się po obu stronach, do granicy z Łotwą kompaktowy polski pas etniczny. Por na ten temat : Z.J. Winnicki „Polsko – polskie” pogranicze pomiędzy Białorusią a Litwą. Refleksje. [w :] „Polskie pogranicza w procesie przemian. Tom I. (red. Zbigniew Kurcz), Wyd. Wałbrzyska Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości, Wałbrzych 2008, s. 255 – 283.
[17] O heroicznej pracy na tym polu prowadzonej w Mińsku i na Mińszczyźnie w oparciu o polskie dwory ziemiańskie dały świadectwo dwie mińszczanki same w owo dzieło zaangażowane – por. L. Życka, M. Łęska, Działalność popowstaniowa Polaków na Ziemi Mińskiej (Materiały i wspomnienia), Warszawa 1939., por. też M. Wańkowicz, Siłaczka, [w:] Od Stołpców po Kair, Warszawa 1971., E. Skrobocki, Pielęgnując polskość. Praca społeczna kobiety Polki w Mińszczyźnie na polu oświaty ludowej w okresie od roku 1900 do 1916,  „Magazyn Polski”, Grodno 1992, nr 1.